De natuur aan tafel - wie spreekt namens de natuur?

Tekst: Esther Wouters
Afbeeldingen: Prof. mr. dr. Tineke Lambooy
Foto’s: Esther Wouters & Marion Kemperman

Prof. mr. dr. Tineke Lambooy (Nyenrode Business Universiteit) nam de zaal mee in verschillende dimensies van natuurinclusieve governance, een van haar expertisevelden. Ze begon met een prikkelende reflectievraag: kijken we naar natuur door een functionele bril – als productiefactor of gebruiksruimte – of vanuit intrinsieke waarde? Anders gezegd: zien we een productiedier of een koe op het plaatje? In de zaal gingen bezoekers er in tweetallen gretig over in gesprek.

Maar de of-of vraag bleek eigenlijk niet te beantwoorden. De productiefactor en de intrinsieke waarde bestaan volgens Lambooy namelijk naast elkaar. Je hebt daarom meer aan het denken in termen van ‘en-en’. Check. Een uitgangspunt met ruimte voor meerdere perspectieven voor de rest van de middag.

Van bescherming naar rechtssubject

“Er zijn toch al enorm veel regels en internationale verdragen?” Die vraag krijgt Lambooy vaak, vertelde ze. “Kijk je naar de staat van de natuur, dan zie je dat regels en verdragen niet genoeg zijn”, zo betoogde ze. “Want traditioneel draait natuurbescherming erg om regelgeving en normen. Natuurbeschermingswetgeving hebben we al sinds de zeventiger jaren. Toch gaat het niet goed met de natuur. Het helpt blijkbaar niet om steeds meer regelgeving op te tuigen.‘Rechten van de Natuur’ gaat dan ook een stap verder. Natuur kan juridisch worden erkend als rechtssubject – vergelijkbaar met een rechtspersoon. Dat betekent: intrinsieke waarde, inherente rechten en vertegenwoordiging via een voogd of bestuursmodel.”

Over de spreker

Prof. mr. dr. Tineke Lambooy is Hoogleraar Ondernemingsrecht aan Nyenrode Business Universiteit (sinds 2014), waar zij onderzoeksprojecten leidt onder meer over rechten van de natuur, natuur als stakeholder in de governance van bedrijven en andere organisaties en circulaire economie. 

Lees meer

Lambooy gaf als voorbeeld een studie naar de Waddenzee van een paar jaar geleden, waarbij ze intensief betrokken was. Daar werd duidelijk dat, ondanks de status als Natura 2000-gebied en UNESCO Werelderfgoed, bescherming van dit natuurgebied in de praktijk vaak tekortschiet door bestuurlijke fragmentatie en botsende economische en ecologische belangen. Het toekennen van rechten aan natuur zou hier de gamechanger kunnen zijn en zorgen voor een heldere kernwaarde en meer samenhang in bestuur en beheer. Kortweg: als je een partij hebt die de Waddenzee echt als persoon vertegenwoordigt, heb je een subject van recht aan tafel, ‘een Waddenzeepersoon aan tafel’. Dat helpt.
Ze gaf ook het voorbeeld van de Mar Menor in Spanje: een lagune die inmiddels als ecologische rechtspersoon is erkend, met governance vastgelegd in nationale wetgeving. Er blijken wereldwijd al behoorlijk wat voorbeelden te bestaan waar het is gelukt om aan natuurentiteiten rechten te verlenen en/of rechtspersoonlijkheid. En waar de kwaliteit van de natuur verbetert, benadrukte Lambooy. Want daar is het immers allemaal om te doen.

‘Het toekennen van rechten aan natuur zou in de Waddenzee de gamechanger kunnen zijn’

Wereldwijde initiatieven waar de natuur aan tafel zit

De natuur in de boardroom

Ook in het private domein wint het idee terrein dat natuur een stakeholder is. “Maar wat is dan precies natuur?”, wilde iemand uit het publiek weten. “Want kijk ik rond in Nederland, dan is haast alle natuur door mensenhanden gemaakt.” Lambooy gaf uiteenlopende voorbeelden. Want natuur als rechtspersoon kan een groep dieren zijn zoals ‘dolfijnen voor de kust van San Francisco’, maar ook een berg, een rivier, een traditionele rijstsoort of een geografisch gebied (een bos of ander natuurgebied).
Aansprekend was het voorbeeld van het bestuur van de Stichting Bruinvis, dat bruinvis Sedna als bestuurslid aan tafel heeft, vertegenwoordigd door een voogd . “Het toevoegen van Sandra Ploeg, voogd van bruinvis Sedna, als bestuurslid is bedoeld om Sedna als individu, en als vertegenwoordiger voor haar soort en het gehele mariene leven, een stem te geven. Een geitenbedrijf zou bijvoorbeeld ook een specifieke geit aan tafel kunnen vragen bij het nemen van beslissingen over huisvesting, voer, enzovoort. Uiteraard vertegenwoordigd door iemand die alleen het belang van de geit bedient. Of een bedrijf dat aan de Maas ligt, zou een voogd voor het ecosysteem de Maas aan de bestuurstafel kunnen hebben.

Een deelnemer aan de bijeenkomst vertelde dat in zijn onderwijsorganisatie De Vlinderstichting altijd aan de bestuurstafel zit en kan meespreken over het beleid. Een prachtig voorbeeld vanuit de zaal. Zij brengen het perspectief van vlinders en de biodiversiteit die zij nodig hebben om te overleven, in bij elk overleg. “Zo eenvoudig kan het ook zijn”, zei Lambooy.

‘Natuur kan verschillende rollen krijgen binnen je organisatie’

Natuur als aandeelhouder of directeur

Naast de vraag wie de natuur binnen ieders organisatie vertegenwoordigt, kwam ook de vraag op tafel welke rol de natuur dan precies krijgt. Verschillende modellen uit de ‘Onboarding Nature Toolkit’ passeerden de revue.

• • Natuur als inspiratie – natuur als richtinggevend principe
  • Natuur als adviseur – een formele adviserende rol
  • Natuur als directeur/bestuurder – een bestuurszetel voor natuur
  • Natuur als aandeelhouder – zoals bij outdoor merk Patagonia, waar “Earth” de enige aandeelhouder is
  
  

Het idee dat natuur een positie zou kunnen krijgen als directeur in je onderneming en daarmee de leiding, sprak niet iedereen aan. “Ik vraag me af of we dan ooit nog iets verdienen”, merkte een hovenier op. Maar Lambooy zit vol met goede voorbeelden. Zoals een film over Interface, een bedrijf dat door het produceren van vloerbedekking de klimaatcrisis mee wil helpen oplossen. Niet CO2 neutraal, maar CO2 negatief wil dit bedrijf zijn in 2040.
Of neem Patagonia, daar is sinds 2022 ongeveer 100 miljoen dollar aan haar ‘natuuraandeelhouder’ als dividend uitgekeerd. De natuuraandeelhouder moet daar natuurherstel mee bevorderen, bijvoorbeeld door organisaties te steunen die dat werk in concreto doen.

Terug naar landbouw en onderwijs

Biodiversiteitsherstel, betere bodemkwaliteit, waterkwaliteit (met het vooruitzicht dat in 2027 slechts 5,2% van het Nederlandse water aan ecologische eisen voldoet), oplossen van het mestvraagstuk, de meeste mensen in de zaal zagen de noodzaak zeker wel. Hoe kan ‘natuur aan tafel’ een gezicht krijgen? Wat betekent het als natuur een vaste stakeholder wordt bij elke beslissing met impact? Hoe nemen we dit nieuwe denken mee in onderwijs, lesmateriaal en voorbeeldcases? Er was veel om over na te praten bij de borrel. Voor veel gasten bleek natuur als rechtspersoon of als stakeholder aan tafel in de eigen organisatie een heel nieuw idee.

Overigens deed Lambooy door deze bijeenkomst zelf ook een nieuwe ervaring op. “Ik heb net uitgebreid rondgekeken, hier bij Aeres mbo, met al die bijzondere dieren binnen en buiten – prachtig gewoon. Als ik nog eens een keuze zou moeten maken voor een opleiding, werd het zonder twijfel deze school.”